निरुक्तम् | Niruktam
लेखक :
Book Language
हिंदी | Hindi
पुस्तक का साइज :
91.04 MB
कुल पष्ठ :
566
श्रेणी :
हमें इस पुस्तक की श्रेणी ज्ञात नहीं है |आप कमेन्ट में श्रेणी सुझा सकते हैं |
यदि इस पुस्तक की जानकारी में कोई त्रुटि है या फिर आपको इस पुस्तक से सम्बंधित कोई भी सुझाव अथवा शिकायत है तो उसे यहाँ दर्ज कर सकते हैं
लेखक के बारे में अधिक जानकारी :
![](https://epustakalay.com/wp-content/uploads/2018/04/avatar-1577909_640-e1524402922595.png)
No Information available about पं. मुकुन्द झा बख्शी - Mukunda Jha Bakshi
पुस्तक का मशीन अनुवादित एक अंश
(Click to expand)अ० १ पा० १ खं० १] निरुक्ते नेघण्टुककाण्डम ( उपोद्धातः ) थ् का चक्र चेक ॉनिचलिवदरनिय बदल चिदद द्नियजी दव्याणि अप्रधानानि क्रियेव प्रधानमू ॥ इत्थ॑ नाम्रामाख्यात- जत्वात्प्रतिज्ञाक्रम भित्त्वा पूवेमाउ्यातलक्षणमुक्तम् । इदानीं नास्ां लक्षणमुच्यते सत्त्वप्रधानानीति । सीदति गच्छति ( अन्वेति ) लिद्संख्यादिकम स्मिल्निति सत्त्व॑ (द्रव्यम् ) घट विशरणगत्यवसादनेष्विद्स्मादघिकरणे. औणादिकस्त्वन्पर- व्यय । तदिष्ठु प्रधान गुणभूता च क्रिया तानीमानि सत्त्वप्रधानानि । कानि पुनस्तानि ? । नामानि । नमन्याख्यातशब्दे गुणभावेन नम(य-)न्ति. वा. स्वमर्थमाख्यातदाब्दवाच्ये गुणभावेनेति नामानि । णम् प्रह्त्वे इंयस्य झुद्धस्यान्तमावितण्यर्थस्थ वा नामन्सीमन्रि-स्यादिनोणादिको निपातः । सामान्ये नपुंसकम्। यथेव ह्याख्याते विद्यमानमपि द्रव्यमविव क्षितमेवसिह्ापि विद्य- मानापि क्रिया अविवझ्षिता द्रव्यपरत्वात्सत्तंदब्दस्य तद्विकरिया- जनितमुत्तरकाल क्रियाशेषभूतमभिधाय धघात्वथें5सौ व्यावतते । ख्रीपुंनपुंसकमेदं-निपातोपैसगीणामपि बा. कचिन्नामत्वसपेक्ष्य बहुवचननिर्देशो नामानीति । एकेत्वाहुः । भाव-काल-कारक- संख्याश्वत्वारोध्थां आख्यातस्थ । तेषां मध्ये भावस्य श्रधानता भवति । अतो भावप्रधानमाख्यातसित्युक्तमू । नान्नो पि सत्त्वै- द्व्य-संख्या-लिड्वमित्येते चत्वारो&थोस्तेषां मध्ये सत्त्वं श्रधान- मित्यतः सत्त्वप्रधानानि नामानीत्युक्तामिति । एवं तावदनयोर्नामाख्यातयो परस्पराविनाभूतयो स्वपदार्थों- क्तावेकस्य सावप्राघान्यमपरस्थ घ सत्त्वप्राधान्यमिति स्थितम् । अथानयोगुंणप्रधानभावविषये शक्ासमाधी युगपदेकवाक्येनाच्े- तथयत्रोभे भावपग्रधाने भवतः ॥। तत्-अंथ पुनः यत्र-यस्मिन्वाक्ये एते ( नामाख्याते ) १. तथाचोक्तमू- दाब्देनोच्चारितेनेद येन द्रव्य॑ प्रतीयते । तदक्षरविधी युक्त नामेदाइमनीषिण ॥ १ ॥ इति ॥ अन्यत्च- अौ यत्र प्रयुज्यन्ते नानार्थेषु विभक्तयः ॥ तन्नाम कबय प्राइमंदे वचचनलिज्ञ्यो ॥ १ ॥ निर्देश कर्मकरण प्रदानमपक्षैणमू । स्वाम्यथेश्वाधिकरण विभक्त्यथों प्रकीर्तिता ॥ २॥ इति ॥ अन्र चकारः संबन्धान्तरं कर्तुकमैणी च समुच्चिनोति । सर्वेषामेषां पष्ठघथेत्वात् ॥| २. अतथ्व- कुत्तद्तिसमासाश्े ति ( पा ३--२०४६ ) सूत्रे ेति साथेकम् । अनर्थका अपि निपाता भवम्तीति ॥ १. सच्वं सत्तेत्यनथौम्तरम्। तदिष्ट स्वार्थ इटेप्युच्यते । सच अवृत्तिनिमित्तम । यदर्थशानाच्छव्दप्रबृत्तिस्तत्पवृत्तिनिमित्तम् । यथा सालादिमत्त्व गो तदेव व गवि गोत्वम । वाच्यत्वे सति बाच्यदृत्तित्ते सति वाच्योपस्थितिप्रकारत्व॑ प्रदृत्तिनिमित्तत्वमिति नव्या । तदाश्रयों द्रव्यम् ॥ ४- अवरोदणक्रमेणोत्तरस्थ पूर्वमनिधानमत्र ॥ ५. सव्ययानां नानाधेत्वात्तदिसिन्ययमथ पुनरित्येतसिन्नथ बतेते ॥ उसे । भवतः ( इत्युभयोः शेष ) तन्र कस्य प्रधानमर्थः कस्य च गुणभूत इट्याशड्रायां समाधिमाद-भावप्रघाने मवतः । भाव प्रघान॑ ययोसते भावप्रधाने । अयमर्थ । वाक्ये द्याख्यातं श्रधान॑तस्य चिकीर्षितल्ात । तदर्थत्वाश्य गुण- भूतं नामेतीदमाख्यातमेव वाक्ये प्रधानसिति ॥ ( माववायचकप्रदूशनम् ) अथ पुनः कथमभिनिवंत्यमानों भाव आख्यातेनोच्यते किंवें। तदाख्यातमिव्यपेक्षायां शब्दार्थसबन्धस्य लोकप्रसिद्धत्वा छोकप्रसिद्यवोदाहरति-- पूर्वापरीभूत॑ भावमाख्यातेनाचष्े श्रजति पचतीत्युपक्रमप्रशत्यपवगेपयेन्तम् ॥। अपूर्वमनपर सन्तमेकत्वात्पू्वा परी भूत पूर्वापरसिव पौरव- पर्येणावस्थितम । अभूततद्भावे कभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तेरि च्वि ( पा. ५-४-५० ) रिति च्वि । अस्य च्या-( पा. उ-४३९ ) विति इत्वमु । एकमनेकासु क्रियासु ( उपानद्धि- नहस-पूर्वोत्तरपदविहरण-पणथिभोजन-शयना5सनोदकपानायासु) आश्रित॑ तदमिनिरृत्तिवशेनाभिनिवतमान॑ भाव किं करोतीति पृच्छते कसचिद्न्य आाचष्टे ्रजतीत्याख्यातेन । एवं पंचतीयत्रापि बोध्यमू ॥ उपक्रमप्रभूतीति । उपक्रमः आरम्भः तत्प्रम्नति तदादि तस्मात्तदारभ्यापवगेपयेन्तम- स्तिमक्रिंयावसानमिव्यर्थ । एतच्च भावविशेषणमेतदर्थश्वो के एवं । एवमनेंकरक्रियाभिरनिवेत्यमानों भाव. आख्यातेनोच्यत इति सिद्टमू ॥ तथाचोक्तम-- क्रियासु बह्ीव्वमिसंश्रितो यः पूर्वापरीभूत इवैंक एवं । क्रियामिनित्तिवशेन सिद्ध आख्यातशब्देन तमर्थमाहुः ॥ १ ॥ इति ॥ तथाचोक्तं दरिणापि-- गुणभूतैरवयवे समूंहः कंमजन्म॑नामू । बुड्या श्रकष्पितामेदः कियेति व्यपदिद्यते ॥ १ ॥ इति ॥ १ यथा भष्टन भा विभक्ती (पा. ७-२-८४) रायो दृलि- (पा. ७२-८५) इत्यन्र हठीत्युभयो शेष इत्युक्त मददाभाष्यादो । ९२. भाव साध्यावस्थापन्नो धात्वथ आख्यातवाच्य । वाच्यवाचकयो श्वामेदारो पादाख्यातथब्देनात्र सर्वत्र भाव एवोच्यते इति ध्येयम् । व्यक्तीभविष्यति चेतदुपरिष्टात्् । ३१. तदंथेस्य भावनिष्पत्ताबजञत्वात् ॥ ४- किमिति प्रश्ने । भावसामान्यस्वरूपविषयको5य प्रश्न ॥ ५. अधिश्रयणाद्यघ श्रयणप्यन्त . क्रियाकलाप . पचतिनां विड्ित््यनुकूलत्वेनैकरूपेणैवोच्यते । अन्राविभक्तकर्तुक॑ ( भावाश- यामिक्नकर्टक कर्चेस्थभावकमिति यावत्) अ्रधममुदाहरणं विभक्त कतुक ( मावाश्रयभिन्नकर्दक कमैस्थभावकमिति याबत् ) दितीय- मुदाइरणमित्युदाइरणद्रयमत्र भावदयोपदशनायेति बोध्यस् ॥ ६ उपानदधिह्दननेटयादिना ॥
User Reviews
No Reviews | Add Yours...